Hát xường của đồng bào Mường Thanh Hóa


edit

11/10/20140 nhận xét

Ở tỉnh Thanh, người Mường dân số đứng thứ hai sau người Kinh và sinh sống chủ yếu ở các mường lớn như: mường Ống, Ai, Khô, Phẩm, Danh, Trám, mường Ký, mường Rặc... thuộc các huyện Ngọc Lặc, Bá Thước, Cẩm Thuỷ, Thạch Thành, Lang Chánh. Người Mường ở nhà sàn, quần tụ lại thành chòm bản ở chân đồi hoặc gần sông suối. Nghề chính của đồng bào là làm ruộng, rẫy. Các dòng họ chủ yếu của người Mường là: Phạm, Nguyễn Đình, Trương Công, Quách, Cao, Lê Xuân, Bùi...



 Đồng bào Mường có nền văn hóa lâu đời, ngôn ngữ theo nhóm Việt-Mường. Từ khi “đẻ đất, đẻ nước”, cho đến hôm nay, qua lao động sản xuất, quan hệ với tự nhiên và xã hội người Mường đã sáng tạo và trao truyền nhiều loại hình văn hoá vật thể và phi vật thể có giá trị. Trong số các di sản văn hoá kết tinh thành giá trị ấy thì dân ca là một loại hình đặc sắc. Dân ca của người Mường tỉnh Thanh bao gồm nhiều thành tố như: xường, rang, bọ mẹng, séc bùa, hát ru, hát đúm, dân ca nghi lễ trong lễ thức nông nghiệp, cầu yên, làm vía tạ thần linh, trời đất, dân ca hôn lễ, hát mo... Mỗi thành tố đó có một chức năng riêng, phản ánh nhận thức của đồng bào về thế giới tự nhiên và xã hội, là tiếng nói ân tình, sự tri ân, tri kỷ của những con người đôn hậu, mộc mạc mà thấm đẫm nghĩa nhân văn. Vượt lên trên các loại hình dân ca, xường luôn đóng vai trò chủ đạo và trở thành lối hát tiêu biểu, phản ánh khá tinh tế, sâu sắc mọi cung bậc tình cảm và phổ biến như là ngôn ngữ giao tiếp trong cuộc sống thường ngày của đồng bào Mường.
Về sự xuất hiện của xường cũng rất đặc biệt, và được phản ánh trong sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” rằng: xưa có mụ Dạ Dần (nữ thần sáng tạo) gánh xường đi qua miền đất xứ Thanh. Không ai biết mụ sẽ trao xường ở đâu và cho ai. Bỗng nhiên gánh xường đứt quai, một sọt rơi xuống mường Ai, còn đầu kia rơi xuống mường Ống, gánh xường còn rơi vãi khắp nơi, dân mường Ống, mường Ai bèn rủ nhau ra nhặt. Vì vậy mà xường mường Ống và mường Ai được cho đó là xường gốc. Với sự kiện mang đậm tính huyền thoại này đến nay dân gian vẫn hằng nhắc nhớ: “đứt gánh mường Ai, đứt quai mường Ống”, địa danh đứt này thuộc đồi Lai Ly, Lai Láng, mường Ai nay thuộc xã Văn Nho, Kỳ Tân; mường Ống thuộc các xã Điền Trung, Điền Quang huyện Bá Thước, nơi có dãy Pù Luông quanh năm mây phủ và dòng Mã giang hùng vĩ, cuồn cuộn đổ về xuôi. Bởi vậy, người Mường Thanh Hoá từ bao đời nay rất trân trọng và tự hào với di sản văn hoá - xường của các thế hệ cha ông truyền lại: Đất thì xường, mường thì rang/ Kẻ Chợ, Mường Ngoài còn đang có tiếng, cả một vùng Mường quê Thanh nơi đâu cũng cất cao khúc hát tâm tình.
Dựa vào nội dung, hình thức và thi pháp của xường Mường Trong (Thanh Hoá) thì thông thường có hai cách xường, đó là xường tự do và xường lên bậc. Xường tự do là hình thức “độc” diễn phản ánh mọi sắc thái tình cảm của cư dân Mường trong cuộc sống, người hát tự do sáng tác hoặc hát theo lời ca có sẵn được trao truyền trong cộng đồng. Xường bậc là hình thức hát đối đáp giữa nam và nữ, có thể thức, cung cách riêng, người hát có tài ứng đáp và giọng hát truyền cảm, có sức lan toả và lay động tâm hồn. Xường là làn điệu hát dân gian, được dùng để ca ngợi, phản ánh tâm tư tình cảm, nguyện vọng của nhân dân, để trai gái tỏ tình, làm quen với nhiều hình thức đa dạng. Xường có nhiều loại: xường chúc, xường kể, xường Đang, xường trai gái - giao duyên.
Xường chúc thường được sử dụng trong những ngày vui như vào dịp năm mới, cầu chúc cho: Dưới sân lắm trâu nhiều bò/Trên nhà nhiều lúa chăm, lúa nếp... Có nhiều con trai/Có nhiều con gái/Con trai đan lưới gian ngoài/Con gái dệt vải gian trong... cuộc sống sung túc, an lành, mạnh khỏe, chúc về nhà mới, chúc mừng đám cưới, đứa trẻ chào đời... Xường kể (mo) thường hát khi có chuyện buồn trong tang ma. Xường kể về sự ra đời của vũ trụ, con người, muôn vật, lời dặn của người mất đối với gia đình, làng nước, niềm thương xót, nhớ nhung không quên đối với người đã khuất khi từ biệt cõi đời...
Trong số các loại xường thì xường trai gái là hình thức phong phú và có nhiều bài hát nhất. Xường trai gái là các bài ca trao duyên, trao tình giữa một bên là trai thanh và một bên là gái lịch, thông qua lời hát để bén duyên nhau mà nên chồng vợ. Xường trai gái là lời hát cất lên từ trái tim rạo rực thương yêu, không phân biệt địa vị cao thấp trong xã hội hay hát xường vì vật chất:
Xường Mường Trám
Ngâm xuống nước đến tám
                              mươi đời
Khi vớt lên
Vẫn tươi nguyên giọng ấy
Xường Mường Trám
Không bán lấy lúa, lấy tiền
Ai vừa tình, vừa duyên thì ta
                                cùng hát...
Xường giao duyên chủ yếu là hát về đêm: Đêm nay anh lắng em xường/Nghe chưa liền anh đường cố chấp/Em xường chưa liền khúc anh chớ có cười/Hát “cho vui áng” hát “cho rạng đêm”. Môi trường và không gian diễn ra trên ngôi nhà sàn, còn gọi đó là áng xường. Trong những cuộc hát xường thường có đầy đủ trà nước, trầu, thuốc lào... mọi người dùng chung và đèn đuốc cũng được thắp sáng để tiện cho việc trai gái có thể nhìn mặt chọn bạn tìm hiểu lẫn nhau... nam ở gian ngoài, nữ ở buồng trong. Đến với áng xường còn có người già và trẻ nhỏ ngồi nghe thưởng thức. Hát xường diễn ra giữa trai gái trong làng hay từ mường xa đến chơi, giữa chủ và khách cùng hát với nhau.
Với xường giao duyên, thường trong cuộc hát có hai bước chính là “lượn áng” và vào bậc. Bước thứ nhất có các chặng đó là xường chào và xường mời. Xường chào là lời chào khách của chủ, thăm hỏi, thể hiện sự kính trọng lịch sự và lễ độ giữa chủ và khách. Xường chào thường mở đầu bằng những lời hỏi thăm quê quán:“Em từ cửa nhà đi ra chơi áng/Em đi đến nơi Cun Khang bán đất/ Em đi khuất chỗ Cun Khang bán đạo/ Em ở đất mường nào lắm cun nhiều quan?... Xường mời thông thường bên chủ mời bên khách hát xường, nếu chủ mời không được thì chủ nài nỉ khách. Chủ đã hát xường nài rồi mà khách vẫn chưa chịu hát thì phải dỗ, tiếp tục nài và dỗ bằng được cho đến khi khách lên tiếng để rồi cả hai bên cùng nhau đối đáp với lời hát vừa thăm dò vừa khiêm nhường, ý nhị:
Nữ: Em xường chưa liền anh
                                 đừng cố chấp
Em xường chưa liền khúc anh
                                 chớ có cười
Nam:   Lắng xường em nói chưa liền 
                             anh đâu dám chấp
Xường em chưa liền khúc
                            anh đâu dám chê...
Xường “lượn áng” là khúc dạo đầu của cuộc hát xường, chưa gửi lời thương trao lời nhớ, nhiều khi tuy chỉ mới là lời hát chào mời mà đã thâu đêm suốt sáng.
Bước hai của xường trao duyên là xường lên bậc: Xường đã có căn có cốt/Tìm đặt câu đẹp lời hay/ Để đêm nay ta lên chơi xường bậc... Xường có nhiều bậc và thường cho là 12 bậc ứng với mười hai tháng của một năm và phải hát tuần tự: Bậc một gọi là “cu nhu cọp nhọp” thể hiện sự tìm tòi, thu lượm những lời hay ý đẹp để trao duyên trao tình với nhau. Các bậc tiếp theo là: Zờm Zờm, poong soong poót soót, Zằng Zắng, lêu lao, lên lồm,... Cách hát ở mỗi bậc đều có gài hoa (cái wa) để lên bậc, trong mỗi bậc lại có phần phát triển “trẻ zán” khác nhau làn cho cuộc hát thêm sinh động và hấp dẫn. Trai gái hát đối đáp với nhau đều phải tuân thủ theo quy tắc của xường vừa phải vận dụng linh hoạt, sáng tạo và phù hợp với chủ đề, cách thức mà người hát đối với mình đưa ra.
Thông thường, cuộc xường có thể là một đêm, cũng có khi là ba đêm. Khi kết thúc có xường thề, xường dặn, và xường tạm biệt. Xường thề, xường dặn thường kết hợp với nhau, còn xường tạm biệt hát sau cùng với lời hát gửi thương, gửi nhớ, thiết tha sâu nặng: Ước chi ta đi củi chung một vác/Đi nác chung một giếng/Náu nướng chung một bóng râm/ Trời mưa lam thâm đội chung nón kín..., đến lúc chia xa thì: Em về chốn xa đất xa mường/Anh gửi em nón trắng đi đàng/ Gửi em trầu nang ăn sá... và cùng hẹn nguyền kết tóc, xe tơ: Muốn cho tiện nẻo đi về/Anh sang làm rể em về làm dâu...
Xường của người Mường nói chung và xường bậc nói riêng góp phần làm nên sắc thái văn hóa của đồng bào Mường. Với lời ca mộc mạc, dân dã, nhiều loại hình và phương thức thể hiện phong phú, qua thời gian chắt lọc, chính xường làm cho tiếng Mường trở nên trong sáng và giàu tính nhân văn như tình người, tình đất nơi đây vậy.
Xường thể hiện cốt cách và tình cảm của các thế hệ người Mường kết tinh thành giá trị đặc sắc trong vốn di sản văn hoá phi vật thể của đồng bào các dân tộc tỉnh Thanh. Nhưng rất tiếc những hạt ngọc quý ấy phần bị thời gian lấp vùi, nghệ nhân xường - báu vật nhân văn lần lượt ra đi về với Mường Ma, phần vì thờ ơ và “chuộng ngoại” của không ít những người trẻ tuổi, vì vậy đến nay xường rơi rụng và còn lại không nhiều. Để bảo tồn, phát huy giá trị của Xường - loại hình dân ca đặc sắc của đồng bào Mường Thanh Hoá, cần phải tiếp tục tuyên truyền, quảng bá giá trị của xường và tổ chức nhiều loại hình sinh hoạt hát xường trong nhà trường, các câu lạc bộ, ở làng, thôn...nhằm không chỉ đáp ứng nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ văn hoá của đồng bào mà còn giới thiệu, thu hút du khách đến với vùng đồng bào Mường, nơi có những nếp nhà sàn ẩn trong khói lam chiều bảng lảng, tiếng thoi lách cách dệt nên thổ cẩm đọng muôn sắc cầu vồng, cảm nhận tiếng xường muôn điệu của người và đất nơi đây, qua đó thúc đẩy phát triển văn hoá, du lịch một cách bền vững.
Hoàng Minh Tường

Hát xường của đồng bào Mường Thanh Hóa

Đăng nhận xét

 
Liên hệ : Email: [email protected] | Phone: 0988.410.459
Google+ Copyright © 2010-2013. Mường.org - All Rights Reserved
Mọi thông tin được tổng hợp từ internet và các thành viên
Mong các bạn đóng góp cho website ngày càng phát triển hơn